قیچک؛ فراموش شده ایی در خانواده سازهای زهی

ساز قیچک

قیچک یک ساز زهی ایرانی است که به وسیله آرشه نواخته می شود. این ساز دارای پیشینه طولانی بوده و در نواحی مختلف ایران به ویژه سیستان و بلوچستان نواخته می شود. در این مطلب به معرفی کامل ساز قیچک می پردازیم.

قیچک سازی محلی در قلب بلوچستان

به نظر می‌رسد که این ساز را می‌توان از خانواده‌ی رباب نامید و به نوعی رباب، مقدمه‌ای بر ساخت قیچک است. (رباب ذکر شده در کتاب «الموسیقی‌الکبیر» فارابی). این ساز در بیشتر نقاط ایران به‌خصوص در جنوب سیستان و بلوچستان نواخته می‌شود و یکی از ساز‌های قدیمی است که در روستاها، ترانه‌های محلی را به همراهی آن اجرا می‌کرده و امروزه نیز اجرا می‌کنند.

قیچکی قدیمی در موزه

قیچکی قدیمی در موزه

ساختمان قیچک

قیچک از ساز‌های زهی آرشه ای مقید است که در ساخت آن از چوب، پوست و فلز استفاده می‌شود. بدنه‌ی اصلی این ساز از چوب یک‌تکه و معمولا گردو، توت یا چوب‌های محکم دیگر ساخته می‌شود. کاسه‌ی طنینی، حجیم است و دو فرورفتگی بزرگ در طرفین، آن را به دو قسمت بزرگ‌تر و کوچک‌تر تقسیم می‌کند. قسمت کوچک‌تر در پایین ساز قرار دارد و بر دهانه‌ی آن پوست کشیده می‌شود و خرک روی پوست قرار می‌گیرد. دهانه‌ی قسمت بزرگ‌تر باز است و دسته، تا روی نیمی از این قسمت ادامه می‌یابد. معمولا از پوست گوسفند یا آهو برای ساز قیچک استفاده می‌کنند.

جنس دسته‌ی قیچک از همان چوب بدنه است که به صورت یک تکه با بدنه تراشیده می‌شود (البته امروزه ممکن است این‌گونه نباشد). دسته‌ی این ساز کوتاه و فاقد دستان‌بندی است. دسته از بالا به سر‌پنجه متصل است جنس دسته از چوب و توخالی می‌باشد و شامل چهار گوشی است. تاج قیچک با خمیدگی رو به عقب، در بالای سرپنجه قرار دارد. خرک از جنس چوب و به ارتفاع ۲ سانتی‌متر روی پوست قرار می‌گیرد و سیم‌ها از شیار‌های آن عبور کرده و به سیم‌گیری از جنس فلز در انتهای ساز بسته می‌شوند. لازم به ذکر است که امروزه برای تسهیل و دقت در کوک کردن قیچک، از تاندون استفاده می‌شود.

قیچک
قیچک

انواع دیگر ساز قیچک؛ آلتو و باس

گذشته از انواع محلی قیچک، طی نیم قرن گذشته، به منظور تأمین صدای بم در گروه‌نوازی‌های ساز‌های ملّی، قیچک آلتو و قیچک باس هم ساخته شده و مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
کوک سیم‌های قیچک آلتو با فواصل پنجم درست، و وسعت آن حدود دو اکتاو، و طول سیم‌ها حدود ۳۷ سانتی‌متر است. کوک سیم‌های قیچک باس با فواصل پنجم درست، و وسعت آن حدود دو اکتاو، و طول سیم‌ها حدود ۷۰ سانتی‌متر است.

"<yoastmark

نوازندگان ساز قیچک

نوازندگان این ساز در دو گروه قابل دسته‌بندی هستند:

  • نوازندگان بلوچستانی که متأسفانه غالبا نامی از آنها نیست و یا کمتر از آن‌ها یاد میشود.
  • نوازندگانی که تخصص آنها نوازندگی ساز کمانچه بوده اما برای گروه نوازی و استفاده از رنگ صوتی ساز قیچک در ضبط یا کنسرت های آثار موسیقی ملی ایران قیچک هم نواخته اند.
نواختن قیچک
نواختن قیچک

در سال های اخیر خوشبختانه افرادی هستند که به صورت تخصصی‌تر به نوازندگی این ساز مشغول هستند و امیدواریم که آثار مستقل و تخصصی برای این ساز توسط آن‌ها تولید شود.

در زیر نمونه ایی از نوازندگی ساز قیچک را مشاهده می کنید.

 

پیشنهاد می کنیم مطلب آشنایی با ساز های زهی را مطالعه کنید.

همچنین برای مشاهده قیمت و خرید انواع ساز های زهی (مانند قیچک) کلیک نمایید.

مدیرکل
ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *